Prefab beton biedt oplossingen voor een goed hemelwaterbeheer – Elke druppel hoort in de grond

© Artstone

Sinds 2023 geldt de Gewestelijke Stedenbouwkundige Verordening Hemelwater (GSVH 2023), die voor nieuwbouw- en verbouwprojecten in Vlaanderen op openbaar en privaat domein duidelijke richtlijnen vastlegt rond het beheer van hemelwater. Het bijhorende technisch achtergronddocument (TA), opgesteld door de Coördinatiecommissie Integraal Waterbeleid (CIW), geeft verduidelijking bij de verordening en kreeg in juni 2025 een update (versie 1.2). Het uiteindelijke doel is te zorgen voor een klimaatbestendige omgeving, waarbij het hemelwater maximaal geïnfiltreerd, gebufferd en hergebruikt wordt. Maar hoe wordt dit gerealiseerd en waar dient men rekening mee te gehouden? In dit artikel beantwoorden we die vragen en staan we stil bij de oplossingen in en met prefab beton.

Toepassingsgebied van de GSVH

De GSVH is van toepassing voor volgende handelingen:

  • Overdekte constructies bouwen of herbouwen, bestaande overdekte constructies uitbreiden of verbouwen met werken aan de afwatering;
  • Verhardingen aanleggen, heraanleggen of uitbreiden;
  • Aanleggen van een afwatering voor de constructies of de verhardingen hiervoor vermeld, waarvan het hemelwater voorheen op natuurlijke wijze in de bodem infiltreerde.

Voor handelingen op openbaar domein die volledig vrijgesteld zijn van vergunning volgens artikel 10 van het besluit van de Vlaamse Regering van 16 juli 2010 is de GSVH niet van toepassing. De Code van Goede Praktijk Rioleringen, die ook invulling geeft aan de manier waarop bij grote projecten of projecten op openbaar domein met de GSVH kan worden omgegaan, blijft wel van toepassing.

Basisprincipes

Vanaf het ontwerp dient nagedacht te worden over elke druppel hemelwater die op het terrein neerkomt. Hoe kan ervoor gezorgd worden dat deze druppel niet zomaar naar zee wordt afgevoerd? De GSVH 2023 is gebaseerd op de ladder van Lansink (zie figuur 1). Dit betekent dat afstroom van het hemelwater moet worden vermeden, door maximaal in te zetten op hergebruik of infiltratie.

Afstroom vermijden

De druppel die op een natuurlijke ondergrond valt kunnen we beschouwen als een slimme druppel, die zal wel infiltreren. Elke druppel die echter op een afwaterend oppervlak (dak, carport, gesloten wegdek, bushokje …) valt heeft hulp nodig om zijn weg naar de ondergrond te vinden. Idealiter wordt het hemelwater dat op een afwaterend oppervlak valt, afgevoerd naar een onverharde zone op eigen terrein. Als deze onverharde zone een oppervlakte heeft die minstens 25% bedraagt van het afwaterend oppervlak en als hiervoor geen leidingen (uitgezonderd dakgoten en standpijpen) moeten worden aangelegd, is de GSVH niet van toepassing. Voor al het andere hemelwater moeten er dus maatregelen worden genomen.

Hergebruik

Hemelwater bufferen voor hergebruik is bij particuliere projecten een logische keuze en  gemakkelijk realiseerbaar. In de GSVH wordt vastgelegd hoe groot de regenwatertank dient te zijn, afhankelijk van het aantal bewoners en de aard van de nieuwbouw of verbouwing. Op openbaar terrein is deze keuze minder voor de hand liggend, maar daarom niet onmogelijk. Denk aan ‘tuinstraten’ in stedelijke omgevingen waarbij een collectieve opslagvoorziening met aftapkraantjes de burgers de mogelijkheid geeft om hemelwater te gebruiken voor bijvoorbeeld het bewateren van hun planten. Ook kan op openbaar domein het hemelwater worden opgeslagen zodat de groendiensten deze watervoorraad kunnen gebruiken voor de besproeiing van het openbaar groen.

Infiltratie

Daarnaast dient het hemelwater maximaal de kans te krijgen om te infiltreren in de ondergrond. Hierbij moet rekening worden gehouden met zowel wettelijke eisen als met praktische, projectgebonden randvoorwaarden.

In bijlage bij de nieuwe versie van het TA zit een zeer handig stroomdiagram als hulpmiddel om te beslissen hoe het hemelwater het best kan infiltreren. Eerst en vooral moet worden nagegaan of de ondergrond infiltratie toelaat, want infiltratie voorzien bij een ondoordringbare ondergrond, zoals klei, heeft geen zin.

De GSVH stelt dimensionele eisen aan elke infiltratievoorziening in functie van de aangesloten afwaterende oppervlakte. De infiltratieoppervlakte moet minimum 8% bedragen en het infiltratievolume minimum 33 l per m² aangesloten afwaterende oppervlakte. Voor elk project en elke afwaterende oppervlakte moet dus worden bepaald waar men welke infiltratievoorziening plaatst.

Daarnaast is het belangrijk dat een infiltratievoorziening steeds boven de grondwatertafel blijft. Men moet  bijgevolg voorafgaand aan het ontwerp van het infiltratiesysteem bepalen op welk niveau zich de gemiddelde grondwatertafel bevindt.

Bovengrondse infiltratie

De GSVH stelt dat eerst moet worden gekeken of een bovengrondse infiltratievoorziening mogelijk is. Hier zijn, volgens het TA, verschillende redenen voor:

  • Bovengrondse systemen zijn veel beter inspecteerbaar en dus ook onderhoudbaar;
  • Bovengrondse systemen zijn meestal voorzien van een groene aanleg, waardoor ze een ecologische meerwaarde kunnen betekenen;
  • Bovengrondse systemen zijn visueel waarneembaar, met een groter bewustzijn bij de bevolking tot gevolg;
  • Bovengrondse systemen zijn makkelijk uitbreidbaar, wat toelaat om in de toekomst in te spelen op eventuele bijkomende maatregelen;
  • Ondergrondse systemen liggen meestal dieper en kunnen – bij een slechte aanleg – ongewenst grondwater draineren.

De GSVH en het TA schetsen echter geen correct beeld van hedendaagse ondergrondse systemen. 

Goed ontworpen ondergrondse systemen zijn doorgaans inspecteerbaar, eventueel met het gebruik van hulpmiddelen. Door, waar nodig, voorfilters toe te passen, wordt het achterliggende systeem gevrijwaard van de vervuiling.  De voorfilter moet uiteraard op regelmatige basis gereinigd worden. Bij een bovengronds systeem ontbreekt deze voorfilter meestal, met alle mogelijke negatieve gevolgen. De dichtgeslibde of vervuilde bodem van een natuurlijk bovengronds infiltratiesysteem reinigen vraagt meestal zeer ingrijpende werkzaamheden.

Ook na de installatie vraagt een natuurlijk bovengronds infiltratiesysteem de nodige aandacht. Als bijvoorbeeld een infiltratiekom of -veld veelvuldig wordt betreden, denk maar aan spelende kinderen, bestaat de kans dat na verloop van tijd de infiltratiecapaciteit vermindert. Hier kan prefab beton een oplossing bieden. Zo kunnen grachten worden bekleed met prefab betonnen elementen om erosie tegen te gaan. Of in een infiltratiekom of -veld kunnen prefab betonnen elementen worden geplaatst zodat  de voorziening ‘bewandelbaar’ is. In bepaalde gevallen kan het zelfs aangeraden zijn om de volledige bodem van een natuurlijk bovengronds infiltratiesysteem met waterdoorlatende verharding af te werken om de nodige infiltratiecapaciteit te garanderen in de tijd.

Boven een ondergronds infiltratiesysteem kan eveneens groen worden aangelegd.  Dit kan de biodiversiteit ten goede komen, een speelzone voor kinderen vormen of een fijne plaats om te picknicken in een stadsomgeving. De infiltrerende werking wordt hier niet door gehinderd. Tegelijkertijd kan men de burger bewust maken van het belang van (ondergrondse)  infiltratie door middel van signalisatieborden.

Ondergrondse infiltratie

Als het om technische of juridische redenen onvermijdelijk is, mogen infiltratievoorzieningen (gedeeltelijk) ondergronds worden voorzien. Dit dient gemotiveerd te worden. Zo staan in het TA al enkele aanvaardbare argumenten:

  • De aanvoer van het afstromend hemelwater naar de bovengrondse infiltratievoorziening kan enkel met een pompsysteem gebeuren;
  • Door wettelijke randvoorwaarden is er geen ruimte om een bovengrondse infiltratievoorziening aan te leggen;
  • Door de bestaande context is er geen ruimte om een bovengrondse infiltratievoorziening aan te leggen;
  • Plaatsgebrek binnen het geplande wegprofiel en mobiliteitsaspecten;
  • Er bestaat een risico dat lagergelegen gebieden zullen overstromen of dat erosie optreedt.

Uiteraard zijn andere verantwoordingen dan deze hierboven mogelijk. Elk project heeft zijn eigen randvoorwaarden en verdient zijn eigen ideale infiltratieoplossing.

Er bestaan tal van producten in prefab beton die toelaten om het hemelwater ondergronds te infiltreren. Denk maar aan de klassieke poreuze betonbuizen, de infiltratiekolken en poreuze putten. Fabrikanten ontwikkelen voortdurend nieuwe producten om het hemelwater efficiënt via een ondergronds systeem te laten infiltreren.

Waterdoorlatende verhardingen

Een waterdoorlatende verharding is meer dan alleen een infiltrerende oppervlakteafwerking. De gehele structuur – vanaf de funderingsaanzet tot aan de bestrating –  moet een open structuur hebben. Een goed ontworpen en geplaatste waterdoorlatende verharding laat het hemelwater, net zoals een onverharde oppervlakte, rechtstreeks infiltreren in de ondergrond. Daarom stelt de GSVH dat een waterdoorlatende verharding met een helling kleiner dan 2% niet moet worden meegerekend als een afwaterende oppervlakte.

Dit betekent echter niet dat waterdoorlatende verhardingen met een helling groter dan 2% nutteloos zijn. Tot een helling van 5% zal quasi elke druppel die op de waterdoorlatende verharding valt door deze verharding en de onderliggende structuur infiltreren. Maar, conform de GSVH, moet een waterdoorlatende verharding met een helling groter dan 2% meegerekend worden in de afwaterende oppervlakte (als ze niet afstroomt naar 25% natuurlijke oppervlakte) en moet deze via een overloopconstructie (opvanggoot) worden aangesloten op een infiltratiesysteem. Ook waterdoorlatende verhardingen met een helling groter dan 5% hebben hun nut, mits de nodige maatregelen worden genomen om afstroom te vermijden. Zo kan men door compartimenten te voorzien in de onderfundering het water de tijd geven om in de ondergrond te infiltreren.

Uiteraard biedt prefab beton zeer veel mogelijkheden om een waterdoorlatende verharding aan te leggen. Iedereen kent wel de poreuze betonstraatstenen en de betonstraatstenen met verbrede voegen of infiltratieopeningen. Bij deze laatste is het zeer belangrijk dat voegen en de doorlopende openingen na plaatsing minstens 10% van de oppervlakte beslaan. Zo is gegarandeerd dat dergelijke waterdoorlatende verhardingen ook na verloop van tijd hun infiltrerende werking zullen blijven behouden. Naast deze twee goed gekende oplossingen bestaan er ook nog de hybride betonstraatstenen. Deze bestaan uit een onderlaag van poreus beton en een toplaag van traditioneel beton en combineren dus de voordelen van poreuze en traditionele betonstraatstenen. Tot slot zijn er ook de grootformaattegels met infiltratieopeningen. Dit zijn gewapende producten en deze kunnen zwaardere belastingen aan.

Waterdoorlatende verhardingen als infiltratiesysteem

In de nieuwe versie van het TA staat dat een goed ontworpen en geplaatste waterdoorlatende verharding kan worden beschouwd als een (ondergronds) infiltratiesysteem. Dit betekent dat op een waterdoorlatende verharding extra afwaterende oppervlakte kan worden aangesloten. Ideaal bij bijvoorbeeld een bushokje of een carport waarbij er niet direct een onverharde zone in de buurt is om aan die eerdere 25% te voldoen. Maar ook kunnen bijvoorbeeld dakoppervlakken afvloeien op een waterdoorlatende verharding.

Uiteraard moeten de dimensionele eisen (8% infiltratieoppervlakte en 33 l/m² infiltratievolume) worden gevolgd. Bij de bepaling van de afwaterende oppervlakte moet in dit geval wel de oppervlakte van de waterdoorlatende verharding zelf ook meegeteld worden, ook al heeft deze een helling kleiner dan 2%. Het hemelwater dat op de waterdoorlatende verharding valt moet ook infiltreren via deze waterdoorlatende verharding. Als infiltratieoppervlakte mag de horizontale projectie van de waterdoorlatende verharding in rekening worden gebracht terwijl voor het infiltratievolume het werkelijk beschikbare volume meetelt.

Het is duidelijk dat de eis betreffende het infiltratievolume in dit geval de beperkende factor zal zijn. Algemeen kan worden gesteld dat de gehele structuur van een goed geplaatste waterdoorlatende verharding ongeveer 23% holle ruimtes, dus infiltratievolume, bevat. Omdat elk ontwerp en elke plaatsing toch verschillend is, kan best met een veiligheidsfactor 1,5 gerekend worden. Er kan dus worden uitgegaan van een buffercapaciteit van 15% voor de gehele structuur van een waterdoorlatende verharding. De ontwerper kan deze capaciteit echter verhogen door enkele eenvoudige ingrepen:

  • Door de dikte van de (onder)fundering te verhogen wordt er meer open structuur gecreëerd en ontstaat er dus meer infiltratievolume;
  • Door een gedeelte van de (onder)fundering te vervangen door infiltratieblokken in (poreus) prefab beton vergroot het infiltratievolume aanzienlijk zonder dieper te moeten gaan met de funderingsaanzet;
  • Door rondom de waterdoorlatende verharding de boordstenen vijf centimeter hoger te zetten en de toegang in helling aan te leggen, wordt er boven het bestratingsoppervlak een aanzienlijk extra infiltratievolume gecreëerd. Dit komt enkel onder water te staan bij hevige regenval en loopt snel weer leeg in de waterdoorlatende verharding.

Buffering en vertraagd afvoeren

Als hergebruik of infiltratie van het hemelwater echt niet mogelijk is, kan het hemelwater tijdelijk worden gebufferd om daarna vertraagd te worden afgevoerd naar de riolering. Dit dient echter steeds de ultieme oplossing te zijn. Ook hiervoor biedt prefab beton veel oplossingen. (RPI)