Scheldezicht – Verticaal stadswonen op Nieuw-Zuid in Antwerpen

© SN Foto Steven Neyrinck

Op Nieuw-Zuid, een Antwerpse wijk in volle groei, is recentelijk het project ‘Scheldezicht’ afgewerkt. Het ontwerp van CF Møller Architects in samenwerking met BRUT Architecture and Urban Design herdefinieert hoogbouw als een gestapelde sociale gemeenschap. Ontmoeting tussen de bewoners wordt er gestimuleerd door een aantal collectieve ruimtes te integreren. Ook de circulatie­ruimtes werden als ruime ontmoetingsplekken ontworpen. De toren wordt aan de buitenkant getypeerd door een rank maaswerk van witgrijs beton. Dat was enkel mogelijk dankzij de intense samenwerking tussen alle partners.

De nieuwe, duurzame Nieuw-Zuidwijk rijst sinds 2010 op langs de Schelde ten zuiden van het historische centrum van Antwerpen. Het is de ambitie om een levendige buurt te realiseren, waar wonen, openbare voorzieningen en kantoren elkaar afwisselen. Naast aandacht voor veel groen, een doordacht autobeleid en een bewust water-, energie- en afvalbeheer, besteden de ontwikkelaars ook veel zorg aan de architectuur. Met de elegante gevel van Scheldezicht voegen CF Møller Architects in samenwerking met BRUT Architecture and Urban Design een ijkpunt toe. De architecten wonnen in 2014 de internationale ontwerpwedstrijd, georganiseerd door Triple Living samen met de Antwerpse Bouwmeester. De gevel werd geconcipieerd als een gestapelde sociale gemeenschap. Gunther Slagmeulder van BRUT Architecten vertelt daarover: “Gestapelde woonprojecten hebben dikwijls te kampen met een gebrek aan sociaal contact. Alhoewel mensen elkaar veelvuldig kruisen in de lift of in de inkomhal is er weinig sprake van echte ontmoeting. Met ons project wilden wij deze schijnbare paradox uitdagen en sociale interacties stimuleren zonder in te boeten aan privacy. We hebben ons ontwerp gebaseerd op het stapelen van klassieke stadswoningen zoals we die vinden in de nabijgelegen Zuidwijk. Binnenin wordt ontmoeting tussen de bewoners gestimuleerd door collectieve ruimtes in te richten en circulatieruimtes als ruime ontmoetingsplekken te ontwerpen.”

Een buurtgevoel in een woontoren

Scheldezicht bevat een grote variatie aan woontypologieën, met als doel een mix van bewoners aan te trekken, van kleine appartementen voor jongeren tot lofts voor jonge tweeverdieners, grote familiewoningen, aangepaste appartementen voor ouderen, en meer innovatieve duplexflats. Deze woningen vormen samen verticale mini-gemeenschappen. Daar zullen de fietsherstelruimte, de collectieve wasruimte en een dubbelhoge gemeenschapsruimte, die aansluit op een daklandschap op de vierde verdieping, zeker aan bijdragen. Naast appartementen vind je er ook winkels en kantoorruimtes.

De sociale kwaliteiten in het ontwerp bepalen mee het design van de toren; de architectuur vertrekt van het idee dat het gebouw vanbuiten toont wat het binnen doet. Een sluier opgebouwd uit een vlakkenpatroon wordt rond de gevels van de slanke toren gedrapeerd. Gunther Slagmeulder: “Deze lichte structuur toont tegelijk ook de verdeling en de groepering van de verschillende woontypologieën. Binnen elk vlak van de sluier worden woningen gegroepeerd in een collectieve entiteit die aansluit op de private terrassen. De balkons verspringen ten opzichte van elkaar wat buren met mekaar in contact brengt en toch voldoende privacy toelaat.” De profielen hebben dus geen constructieve, maar een architecturaal-esthetische functie.

Outside the box denken

Binnen dat rasterwerk liggen ook nog eens royale buitenruimtes. Gunther Slagmeulder: “De buitenruimtes voegen woonkwaliteit toe aan de woningen in de vorm van terrassen, wintertuinen en een collectief dakterras. Ze bepalen mee het uitzicht van Scheldezicht en maken de connectie van de grote stadsschaal tot de menselijke schaal.

Om de royale buitenruimtes en de witgrijze sluier op een even elegante manier aan te brengen, als de ontwerpers het in gedachten hadden, was een samenwerking tussen alle partijen nodig. Eveline Decroix, sales manager bij Verheyen Beton daarover: “Dat is mogelijk geweest door een intensief overleg met aannemer Interbuild en studiebureau Establis. Door samen outside the box te denken hebben we het ontwerp van de architecten zo secuur mogelijk kunnen uitvoeren.

De uitdaging voor de structuur begon al bij de grote uitkraging van de terrassen. Eveline Decroix vervolgt: “Wanneer je een typisch grondplan bekijkt, zie je meteen dat de oost- en de westzijde heel grote uitkragingen hebben, van zo’n 2,90 m. Aan de noordzijde krijgt de toekomstige bewoner een extra ruimte die ook op een overkraging ligt, dus buiten het geïsoleerde deel. Zo vergroot je op een economische manier de leefruimte. Dat past binnen het grote verhaal van Triple Living, die de wijk Nieuw Zuid ontwikkelt. De wintertuinen of loggia’s die zo ontstaan, kunnen worden ingericht als leeshoek of extra zitruimte. Die grote uitkraging moet natuurlijk ook opgevangen worden in de structuur, gezien het balkon verder geen ondersteuning heeft. Dat was op zich al een uitdaging. Daarbij komen nog de kolommen in architectonisch beton, die op de hoeken van de uitkragingen staan. Op sommige plaatsen zijn die kolommen vier verdiepingen hoog. Dat moest allemaal mee in rekening genomen worden bij het ondervangen van de uitkraging. Uiteindelijk zijn we voor een gecombineerde oplossing gegaan. Voor de overkraging heeft Schöck Belgium korven op maat gemaakt, die ook het probleem van de thermische onderbreking oplosten. Om de hoekkolommen te kunnen dragen, beslisten we met Establis en Interbuild een extra zware stalen balk toe te voegen die heel diep in de vloerplaat doordringt. Door de combinatie van die twee oplossingen konden zowel overkraging als kolommen veilig en EPB-conform worden aangebracht.

Het gewicht van de hoekkolom

Een volgende uitdaging lag in het gewicht van een massieve hoekkolom van vier verdiepingen in architectonisch beton. Eveline Decroix: “Hadden we die kolommen in massief beton gemaakt, dan wogen de kolommen van vier verdiepingen hoog wel 15 ton. Met de beste wil én verankering van de wereld: kolommen met zo’n gewicht op een terras plaatsen is onmogelijk!”

Een eerste logische stap om het gewicht van de kolommen te beperken, was om ze hol te maken. Een staalstructuur bekleed met architectonisch beton, leek de oplossing. Uit bijkomende berekeningen bleek echter dat de kolom van vier verdiepingen voor deze constructie nog altijd te zwaar zou zijn.

‘Slender wall’

Eveline Decroix: “Bij verder zoeken kreeg onze zaakvoerder, Michel Catteau, het idee om onze ervaring met de ‘slender wall’ – eigenlijk ontwikkeld als lichtgewicht gevelbekleding – toe te passen op deze elementen. In plaats van de staalstructuur zijn we een lichter frame gaan ontwerpen, dat aan elke zijde met een laagje beton van 4 cm kon bekleed worden. Dat frame bleek wel voldoende licht. Het studiebureau vreesde echter dat het door zijn eigen hoogte zou kunnen gaan doorbuigen.”

De partners vonden een eenvoudige, maar tegelijk ingenieuze oplossing. Eveline Decroix: “We dachten verder na en kwamen uiteindelijk op het idee om een composiete werking te creëren tussen staal en beton op elkaar te laten ingrijpen via een deuvelverbinding die op het metalen frame werd geplaatst en meegegoten in het beton.” (uitgebreide info in kader)

Montage op de werf

Was er intussen een oplossing voor de verankering, de thermische onderbrekingen en het gewicht van de kolommen, dan moesten de kolommen nog veilig gemonteerd kunnen worden. Eveline Decroix: “De kolommen zijn uiteraard heel hoog, wat altijd een risico kan inhouden om door te buigen onder het eigen gewicht. Om die reden besloten we de kolommen niet neer te zetten op de balkons, maar op te hangen aan het balkon van de bovenliggende verdieping. Ophangen verzekert dat de kolommen mooi recht naar beneden blijven hangen. Onderaan werd er een glijverbinding voorzien voor windlastering zodat de verticale krachten niet worden doorgegeven.”

Door al de verschillende uitdagingen samen te bespreken en outside the box te denken”, besluit Eveline, “zijn we tegemoet kunnen komen aan de idee van de architect om een slanke kolommenstructuur aan te brengen die niet op de grond steunt, maar pas vanaf de eerste verdieping begint. De grootste verdienste is dat we met beton zijn gaan werken die slechts één derde weegt van een massieve kolom.” (KD)

Hoe werden de kolommen geproduceerd?

Verheyen Beton ontwierp een metalen frame volgens het principe van hun ‘slender wall’. In tweede instantie werden deuvels aangebracht op het frame. Door die mee te gieten in beton, gaan frame en betonconstructie samenwerken, zodat de kolom voldoende sterkte krijgt.
De wapening bestaat uit gegalvaniseerd staal, omdat in totaal slechts 4 cm beton werd gestort, voldoende om de windbelasting te weerstaan en te voldoen aan de geldende omgevingsklasses.
Net voor het storten werd het frame boven de wapening gehangen. Eens het beton gestort in de wapening kon het frame zakken om de hele constructie samen te laten uitharden.
Gezien de kolommen vier gladde zijden moeten hebben, konden ze niet in een keer worden gestort. Door te storten in deze open bekisting ontstonden al drie gladde zijden.
Een laatste paneel werd apart gestort en aangesloten op de drie andere zijden. Daartoe werd in het hoofdonderdeel stalen potjes voorzien. De deuveltjes in het deksel konden in de natte mortel worden ingepast, waardoor het vierde paneel als een ‘deksel’ op het hoofdelement pas en het element vier gladde zijden heeft.
Voor de kolommen van verschillende verdiepingen werden verschillende stukken gegoten. Het rechthoekige deel werd in de fabriek aan het veelkantige uiteinde gemonteerd, zodat een esthetisch vijfhoekig geheel ontstond.

SCHELDEZICHT Antwerpen  2020

Architect: C.F. Møller Architects i.s.m. BRUT Architecture and Urban Design
Opdrachtgever: Triple Living nv
Aannemer: BAM Interbuild bv
Ondersteuning uitvoering: ABT België nv
Ingenieur stabiliteit: Establis Antwerpen bv
Ingenieur technieken en EPB: CES nv
Ingenieur akoestiek: Venac bvba
Landschapsarchitect: C.F. Møller Landscape Architects i.s.m BRUT Architecture and Urban Design

Programma:
• 12.240 m2 wonen
• 670 m2 gemeenschappelijke ruimte
• 1.920 m2 kantoren
• 640 m2 commerciële ruimte
• 5.500 m2 terrassen en balkons
• 5.565 m2 parkeerkelder
• Residentiële hoogbouw aangevuld met kantoren, commerciële ruimtes en gemeenschapsruimtes, met ondergrondse parking.

Betonproducten: Verheyen Beton nv

• 3.300 m² balkons in glad wit-lichtgrijs architectonisch beton,
• 138 kolommen (vier- en vijfzijdig) tot vier verdiepingen hoog
• nagespannen passerelle

You may also like...